Dấu tích mở cõi

Nhà thờ Tứ bàn tiền hiền tự sở (khu phố 5, phường Phước Hòa, TP. Tam Kỳ) là một địa chỉ văn hóa ghi dấu tiến trình mở cõi về phương Nam của người Việt, là nơi tổ chức nhiều sự kiện có ý nghĩa lịch sử trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Tứ bàn tiền hiền tự sở vừa được UBND tỉnh công nhận Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh.

Rước Bằng công nhận Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh Tứ bàn tiền hiền tự sở.

Tứ bàn tiền hiền tự sở là nhà thờ thất phái - gồm 7 dòng họ có công khai phá, lập nên vùng đất này. Làng xưa được lấy tên Bàn Thạch thôn, nằm bên dòng sông Tam Kỳ. Ông Trần Hoành - Ban quản lý trị sự đền, cho hay: “Cha ông lập làng là những người có nguồn gốc từ Nghệ An và Thanh Hóa, theo đường thủy và bộ vào khai phá vùng đất mới từ khoảng hơn 6 thế kỷ trước”. Tương truyền, trước kia có con lạch lớn chảy ngang qua làng gọi là Bến Lạch, nay là sông Tam Kỳ. Theo dân gian, xưa kia Bến Lạch rộng và sâu; vào thời nhà Nguyễn, các ghe bầu của thương lái từ Faifo (Hội An), chợ Vạn (Tam Kỳ), chợ Quán Rường, chợ Cây Trâm… thường đến đây buôn bán, trao đổi hàng hóa.

Dân gian lưu truyền rằng: xưa, ở vùng đất này có một giếng đá của người Chăm và một bệ đá lớn hình bàn cờ; khi cha ông vào khai phá lập làng theo đó mà đặt tên làng là Bàn Thạch. Thời kỳ thực dân Pháp xâm chiếm, chúng đã san ủi bệ đá để xây dựng kho xăng nên đến nay không còn vết tích để lại. Đến triều Bảo Đại, Bàn Thạch được đổi tên thành Tứ Bàn.

Sau khi chọn được nơi an cư lạc nghiệp, 7 tộc họ bèn xây dựng ngôi đền thờ tiền hiền, bổn xứ, thổ địa, chư thần và các miếu thờ. “Đó là tục lệ dân gian không thể thiếu trong đời sống tâm linh đối với cư dân từ xa đến an cư lạc nghiệp trên vùng đất mới. Bởi theo người xưa, việc xây đền thờ ngoài chuyện để trấn áp tà khí còn là nơi dân làng cầu cho mưa thuận gió hòa, cuộc sống hưng thịnh” - cụ Hồ Đình Chi, một người dân trong thôn nói. Vùng đất Bàn Thạch dần dần được khai phá và trở nên thịnh vượng nhờ lợi thế gần sông Trường Giang và đường bộ, thậm chí có nhiều thương thuyền người Hoa cũng qua lại buôn bán trao đổi hàng hóa với cư dân bản địa. Nhiều người Hoa đã xin chính quyền sở tại được phép an cư lạc nghiệp tại đây. Vì vậy, ngoài ngôi nhà thờ 7 vị tiền hiền, hậu hiền có công khai phá và xây dựng, làng Bàn Thạch còn có tục thờ Kim Đài Thánh Mẫu, thờ Quan Công, tạo nên nét tín ngưỡng tâm linh. Hằng năm, nhân dân tổ chức 2 lần cúng tế vào tháng giêng và tháng 8 âm lịch.

Tháng 5-1930, tại nhà thờ này, Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở Tam Kỳ được thành lập, gồm 3 đồng chí là Phan Kỉnh, Hồ Bằng và Tư Định. “Cũng từ đó, Tứ bàn tiền hiền tự sở trở thành nơi chi bộ đảng địa phương tổ chức hội họp, tuyên truyền, giáo dục, lãnh đạo nhân dân đứng lên đấu tranh chính trị kết hợp đấu tranh vũ trang. Cũng vì lẽ đó, chính quyền tay sai nhiều lần bố ráp, bắn phá gây hư hại nặng cho ngôi đền” - cụ Trần Hoành cho biết. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, ngôi đền là nơi cán bộ cách mạng tuyên truyền, vận động quần chúng nhân dân đấu tranh phá vỡ âm mưu các học thuyết chiến tranh của Mỹ, làm lung lay chế độ bù nhìn ngụy quyền...

Rõ ràng, nhà thờ Tứ bàn tiền hiền tự sở có giá trị không nhỏ về văn hóa - lịch sử. Và theo lưu truyền trong dân gian, Bàn Thạch thôn xưa kia nói chung và nhà thờ Tứ bàn tiền hiền tự sở nói riêng là khớp nối văn hóa giữa đình Chiên Đàn (xã Tam Đàn) và Hương Đền ở làng Tỉnh Thủy (xã Tam Thanh) của tổng Chiên Đàn xưa. Nếu vậy, sợi dây liên kết này chính là sự khởi đầu của cuộc hành trình mở cõi về phương Nam dưới thời nhà Hồ. Và càng rõ nét hơn trong cuộc Bình Chiêm của vua Lê Thánh Tông vào nửa cuối thế kỷ XV. Bước sang thế kỷ XX, ngôi đền là nơi ghi dấu lịch sử công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của nhân dân trong vùng... Mới đây, việc công nhận Tứ bàn tiền hiền tự sở là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh đã phần nào thể hiện sự tri ân của thế hệ hôm nay đối với cha ông và những giá trị văn hóa - lịch sử to lớn mà tiền nhân đã tạo dựng nên.

Vương Hằng Sa

Bookmark